کرکوک با سرعت به پرتگاه
نزدیک میشود ...
اکرم الفی / احمد ال
منصوری
وقتی در فرودگاه نزدیک
اربیل در شمال عراق از هواپیما پیاده شده و در کوچه های تنگش
قدم میزنید ، در آغاز تصور کنید که در عراق هستید . در منطقه
کردنشین شمال عراق بجای پرچم ملی عراق ، پرچم این منطقه را
خواهید دید . در کردستان عراق علاوه براینکه خانه ای فرسوده و
در هم ریخته نمی بینید ، بناهائی تازه و شیک نیز خواهید دید که
نشاندهنده رشد پیشرفت منطقه است . ولی نباید فراموش کرد که این
منطقه هنوز بخشی از یک کشور عربی میباشد . وقتی در کوچه های
منطقه کردنشین شمال عراق قدم میزنید خود را در بهشت احساس
میکنید !
ما در واقع برای ارزیابی
تحولات شمال عراق و تحقیق پیرامون آن این سفر را انجام دادیم .
برای ترسیم پرتره ای تقریبا شبیه به منطقه شمال عراق به این
منطقه سفر باید نمود که ما نیز آنرا انجام داده و به کردستان
عراق آمدیم . جلال طالبانی رئیس دولت و رهبر کرد در رابطه با
مسئله کرکوک چنین گفته بود : " وقتی در یکی از اعضای بدن عمل
جراحی انجام میگیرد باید بسیار دقت نمود ولی ما اینجا یعنی در
کرکوک بر روی مغز عراق جراحی خواهیم کرد ."
در کردستان عراق بعد از
صحبت و گفتگو با سیاستمداران عرب و روشنفکران مختلف به این نظر
رسیدیم که : " کرکوک بسرعت بسوی پرتگاه پیش رفته و طولی نخواهد
کشید که در مرکز گزارشهای خبری جهان جای خواهد گرفت . " از
طرفی اکراد در صددند تا قبل از فرا رسیدن سال جدید میلادی در
این شهر رفراندومی براه بیاندازند و از سوی دیگر ترکمنان و
اعراب را میبینیم که با برگزاری این رفراندوم کاملا مخالف
میباشند . در سوی دیگر همسایه قدرتمندی همانند ترکیه وجود دارد
که با هرگونه تغییر و تحولی در نظام قانونی این شهر بشدت
مخالفت میکند . کرکوک نقطه جدید جنگ نفت بحساب میآید . ...
کرکوک دوازده درصد نفت عراق را در دل خود جای داده و از اینرو
کشمکش موجود در آن هر لحظه میتواند به جنگی تمام عیار تبدیل
گردد . خلاصه کلام اینکه " کرکوک پرونده ای جدید و بسیار
پیچیده و سخت است " . از اینروز برای ارزیابی این منطقه و شهر
حساس باید به تمامی کلمات مورد استفاده توجه بسیار نمود . زیرا
با یک " عمل جراحی بر روی مغز طرف حساب خواهیم بود ! "
---- جنگ آینده ----
جوانی بنام سلیم سناریوهای
موجود در منطقه پیرامون دلایل آغاز جنگ در کرکوک را برایمان
اینچنین ردیف نمود : جنگ در این شهر با بهانه های ساده ای از
قبیل هتاکی یک کرد به دختری عرب و یا ترکمن ، برافراشتن پرچم
منطقه کردنشین شمال عراق در محله ترکمن نشین شهر و یا درگیری
در خلال برگزاری رفراندوم و بعد از آن بروز خواهد کرد . شهر
پنجهزار ساله کرکوک در حال حاضر علاوه بر عراق کانون کشمکش و
درگیری در منطقه خاورمیانه بحساب میآید . این کشمکش پیچیده هر
لحظه میتواند به جرقه ای برای آغاز جنگ داخلی و جنگی منطقه ای
تبدیل گردد . این شهر تاکنون بارها شاهد تغییر و تحول جمعیتی
بوده است . مهاجرت اکراد به این شهر ترکمن و کرد نشین که دارای
ذخایر نفتی غنی نیز میباشد ، باعث گردیده تا چندین بار بافت
جمعیتی آن دچار تغیر و تحول گردد . حزب بعث بعد از بدست گرفتن
حاکمیت بر عراق ، بدلیل کشمکش با اکراد تصمیم گرفت تا بافت
جمعیتی شهر را تغییر دهد لذا در چهارچوب نقشه های شوم خود
خانواده های عرب را برای جای دادن در این شهر ترکمن نشین گسیل
داشت .
---- جنگ جمعیتی ---
براساس اعداد و ارقامی که
حکومت منطقه ای شمال عراق ارائه میدهد ، در سالهای 1920 میلادی
شصت و پنج درصد از جمعیت کرکوک را اکراد تشکیل میدادند . حکومت
عراق در ادامه آمار خود ضمن اشاره به اینکه در دهه 1950 این
رقم به میزان چهل و هشت درصد ، در دهه 1970 به میزان سی و هفت
درصد کاهش یافته بود میگوید که میزان ترکمنان در دهه 1920 قریب
چهار و هشت دهم درصد بوده که در دهه 1970 به رقمی معادل 16 و
سه دهم درصد افزایش داشته است . حکومت شمال عراق در ادامه
میافزاید که این میزان برای اعراب ساکن در کرکوک نیز مرعیت
داشته و میزان اعراب کرکوک نیز از بیست درصد به چهل درصد
افزایش داشته اند . این حکومت همچنین اعلام داشته است که با
وجود افزایش جمعیت ترکمنان و اعراب در خلال این سالها ، جمعیت
ده درصدی کلدانیان ، آشوریان و سریانی های شهر نیز کاهشی
بمیزان هفتاد و پنج درصد نشان داده اند . پرتره جمعیتی امروزه
کرکوک کاملا پنهان مانده و خطوط جمعیتی آن بر کسی هویدا نیست .
وقتی به آمار و ارقامی که جنبه رسمی ندارند توجه میکنیم ، می
بینیم که بیشتر جمعیت شهر را ترکمنان تشکیل میدهند . در این
آمار غیر رسمی اعراب سی و پنج درصد و اکراد نیز تنها سی درصد
جمعیت کرکوک را تشکیل میدهند . اکراد که این آمار را بهیچوجه
قبول ندارند ، بر این باورند که حداقل پنجاه درصد از جمعیت
کرکوک را اکراد تشکیل داده و برای اثبات این ادعای خود نیز
انتخابات سال 2005 را پیش میکشند . ترکمنان نیز میگیوند که در
آن انتخابات اعراب رأی نداده و اکراد غیر ساکن در شهر نیز چند
روز پیش از رأی گیری به کرکوک آمده و در رأی گیری شرکت کرده
بودند .
بافت جمعیتی کرکوک که با
غلافی سیاسی و ضخیم پوشیده شده در واقع خبر از کشمکش شدیدی
بین جوامع مختلف شهر را میدهد که آماده انفجار است . تمامی
گروههای قومی در عراق خود را محق میدانند . در حالیکه اکراد
کرکوک را بعنوان شهر تاریخی و غیر قابل انصراف کردستان میدانند
، ترکمنان نیز مدعی بیشترین جمعیت شهر بوده و بر این موضوع
اصرار میورزند که کرکوک و موصل شهرهای ترکمن نشین منطقه بوده و
گواه تاریخ را پیش میکشند .در این میان اعراب معتقدند که اکراد
با کمک حامیان قدرتمند خود در تلاش تغییر بافت جمعیتی کرکوک
بوده و از اینرو جنگی جمعیتی در منطقه براه خواهد انداخت .
آشوریان و کلدانیان نیز با ادعای اینکه قبل از آمدن اکراد ،
اعراب و ترکمنان در این خاکها زندگی میکرده اند ، خواهان حق
بیشتری از شهر میباشند .
تأسیس احزاب متکی بر
گروههای قومی در تمامی کرکوک و دیگر شهرهای عراق موجب شعله ور
شدن این کشمکش ها و بحرانها در منطقه شده است . با توجه به
سخنان سیاستمداران عراقی بوضوح میتوان دریافت که آنها در صدد
جلب گروههای قومی مختلف ساکن در شهر بسوی خود هستند . حوادث
خشونت بار در کرکوک از نیمه دوم سال 2007 شدت بیشتری بخود
گرفته و این شهر بمرکز خشونت ، انفجار و آدم ربائی تبدیل
گردیده است . وضعیت در این شهر بقدری بالا گرفته که گروههای
قومی ساکن در شهر برای شعله ورکردن آتشی که بنظر خاموش کردنش
کاری بس مشکل خواهد بود در انتظار بسر میبرند . دول استعمارگر
غربی نیز با باکهای پر از بنزین آماده اند که این آتش را شعله
ورتر ساخته و آنرا به تمامی منطقه سرایت دهند .
ترکیه کرکوک را همانند
مرواریدی مشاهده میکند که میتواند گردنبند زهرآگین شمال عراق
را تکمیل کند . حکومت آنکارا برای باور است که بعد از تشکیل
دولت کرد مستقل در شمال عراق ، در خاموش ساختن خواسته های
کردهای خود دچار مشکل گردیده و اکراد ساکن ترکیه این دولت جدید
را بعنوان درب سبزی مشاهده خواهند نمود . ترکیه در کرکوک دارای
دنباله های سیاسی ، جمعیتی و جغرافیائی بسیاری میباشد . مقامات
ترک در این مرحله خطیر موضع کرکوک را بعنوان خط قرمز باز
خطرناک اکراد در شمال عراق دانسته و سعی دارد تا در آن با برگ
برنده خود یعنی ترکمنان کرکوک بازی را بنفع خود فیصله دهد .
موضع ترکیه در مورد موقعیت
کرکوک کاملا آشکار و معلوم است . رجب طیب اردوغان نخست وزیر
ترکیه میگوید که " قبل از تأمین رفاه و آسایش در کرکوک نمیتوان
از برگزاری رفراندوم در این شهر سخن بمیان آورد " . سوریه نیز
آشکارا اعلام داشته است که نمیخواهد در همسایگی اش دولت مستقل
کرد را مشاهده نماید . یکی از مقامات کرد شمال عراق میگوید که
سوریه برای ممانعت از الحاق کرکوک به منطقه شمال عراق و ماندن
شهر بصورت آتشی زیر خاکستر اعراب شورشی و گروههای اسلامگرا در
شهر را مورد حمایت قرار میدهد .
---- آیا سیاستمداران
کرد دروغ میگویند ؟ ----
جوانی کرد بنام محمد با
صدای بلند که بی شباهت به بانگ میتینگ نیست چنین میگوید : "
چقدر زمان لازم باشد مهم نیست . ما کرکوک را باز خواهیم گرفت "
. تمامی اکراد با صدائی مشابه محمد سخن میگویند . آنها تمامی
سیاستهای دولت گرائی خود را متکی بر باز پس گرفتن کرکوک
میدانند . بعضی از اکراد نیز بر این عقیده اند که کرکوک سنگ
زیر پایه دولت مستقل کرد در آینده ای نه چندان دور میباشد . در
مقابل سیاستمداران کرد همانند همیشه از اظهار نظر در اینمورد
اجتناب ورزیده و دیدگاهی دیگر را ارائه میدهند . در سیستم
حکومتی منطقه شمال عراق از یک کارمند ساده گرفته تا بوروکراتی
بلندپایه در مورد کرکوک چنین میگویند : " کرکوک یکی از شهرهای
عراق است ولی ظاهری کردنشین دارد " .
دکتر محمد احسان وزیر مسئول
از ارتباط حکومت شمال عراق با مناطق خارجی نیز چنین میگوید : "
کرکوک بخشی جداناپذیر از کردستان بوده و در این شهر علاوه بر
کردها ، اعراب ، ترکمنان ، آشوریان ، کلدانیان و سریانی ها نیز
زندگی مینمایند " . یکی دیگر از مقامات حکومتی کرد نیز بر این
اعتقاد است که انتخابات سال 2005 هیچ شک و شبهه ای را مطرح
نساخته و آشکارا نشان داده است که کرکوک یک شهر کردنشین میباشد
.
ولی نباید فراموش نمود که
کرکوک در نقشه ای که از طرف اکراد طراحی شده تنها بعنوان
دنباله ای جغرافیائی مطرح نشده و بیشتر بعنوان ذخیره نفتی این
منطقه بحساب میآید . بله نفت رمز اصلی تقسیم عراق به مناطق
کوچک میباشد .
محمد احسان بعد از بازتاب
سخنانش در رسانه های گروهی مختلف و واکنشهائی که دریافت نمود
بلافاصله تغییر مسیر داده و چنین گفت که " ما چشم طمع به نفت
کرکوک نداشته و طرفدار تقسیم این نفت در چهارچوبی قانونی
میباشیم . نفت از آن تمامی مردم عراق است " . این دوجمله
متناقض احسان از طرف دیگر بوروکراتهای حکومت شما عراق بنام
عمرفتاح حسین نیز تکرار شده است . بعد از صحبت با مقامات
حکومت شمال عراق به این نتیجه رسیدیم که تنها هدف و آرزوی
حکومت منطقه ای شمال عراق دستیابی به کرکوک و ذخایر تمام نشدنی
آنست . حال به سخنان محمد احسان در این رابطه که " نفت کرکوک
از آن تمامی مردم عراق بوده و ما تنها از خود کرکوک بدون نفت
سخن میگوئیم " باز گردیم . آیا احسان واقعا به این سخنان
پایبند میباشد و یا اینکه تنها برای پرکردن گوش مطبوعات چنین
چیزی برزبان میراند ؟ برای یافتن پاسخ صحیح آن پا به کوچه های
اربیل گذاشته و با جوانی 34 ساله بنام مصطفی روبرو گردیدیم .
او چنین میگوید : " مانند همه ما نیز باید دولتی داشته باشیم .
این حق طبیعی و مسلم ماست . سیاستمداران براساس منافع شخصی
شاید از ابراز صریح آن اجتناب میورزند ولی ما میگوئیم که در
آینده ای نه چندان دور کشور مستقلی بنام کردستان و بمرکزیت
کرکوک برپا خواهیم ساخت . چیز دیگری را نیز قبول نخواهیم کرد "
.
بسیاری از مفسران خبری نیز
بر این عقیده اند که از نظر تئوریک تأسیس دولتی کرد بدون
کرکوک غیر قابل تصور میباشد . هیچ کشوری را نمیتوان بدون داشتن
پایه ای اقتصادی تشکیل داد . تمامی این راهها به نقطه ای خطیر
منتهی میگردد که نام آن " انفجار " است . تنها چیزی که میتواند
از این انفجار قریب الوقوع ممانعت بعمل آورد وجود سیاستمدارانی
آگاه ، دارای دیدگاهی استراتژیک و عاقل است که یافتنشان در
عراق امروزی چیزی جز خیال نیست.
---- عرب شدن و کرد شدن
----
ساقط شدن رژیم بعث عراق در
آوریل سال 2003 توازن قدرت در شمال عراق را بشکلی دراماتیک تحت
تأثیر قرار داد . حزب میهن دوستان کردستان عراق برهبری جلال
طالبانی و حزب دموکرات کردستان عراق برهبری مسعود بارزانی و
دیگر احزاب کرد در اینکشور تحولات موجود در عراق را همانند
فرصتی مغتنم برای تحت کنترل قرار دادن منطقه شمال عراق و قلب
تپنده آن یعنی کرکوک مشاهده کرده و در این راستا برای تصاحب
آن تلاش فراوانی بخرج میدهند . مسعود بارزانی و جلال طالبانی
بدلیل موقعیت حساس خود در حکومت موقت اینکشور ماده پنجاه و
هشتم قانون اساسی عراق را از تصویب گذرانیده و بمورد اجرا
گذاشتنه اند . این ماده قانونی موجب گردیده تا کردهای مهاجر به
کرکوک بازگردند . قبل از انتخابات سال 2005 و رأی ندادن اعراب
، اکرادی به کرکوک کوچ داده شده و موجبات رأی دادن آنها فراهم
گردید . اکراد موفق گردیدند تا در انتخابات پارلمانی منطقه
پنجاه و نه درصد از آرأ مأخوزه را بخود اختصاص دهند . بعبارتی
دیگر کردها در این مجلس بیست و شش کرسی از چهل و یک کرسی موجود
در پارلمان را بخود اختصاص داده و نه کرسی به ترکمنان و شش
کرسی نیز به اعراب سنی تعلق گرفته است . بدینترتیب معلوم
گردید که رهبران کرد عراقی در روند سیاسی موجود در عراق در
تلاش تصاحب کرکوک و کنترل بر این شهر تاریخی میباشند . یکی
دیگر از موضوعاتی که اکراد در ان به موفقیت دست یافته اند ،
وارد کردن ماده صد و چهلم در قانون اساسی میباشد که در مورد
موقعیت کرکوک است
عدنان مفتی رئیس مجلس ملی
کردستان عراق چنین میگوید : " ماده صد و چهلم را برای پایان
دادن به دسیسه هائی که برعلیه اکراد انجام میگیرد، قبول کردیم
. کسانی که مخالف با آن بوده و یا خواهان تغییر آن میباشند ،
سوء نیت دارند ". مفتی در این سخنان درواقع جبهه ترکمنان و
اعراب سنی مخالف با این ماده قانونی را هدف قرار داده بود . با
فعالیتهائی که بعنوان " کرد کردن " منطقه و یا بقول مقامات کرد
" نرمال کردن " منطقه نامیده میشود ، اکرادی که در دوره صدام
حسین از منطقه کوچانده شده بودند ، بازگردانده میشوند .
ترکمنان و اعراب میگویند که با حمایت کشورهای خارجی ، این
اکراد در روستاهای مختلف همانند اطراف فرودگاه شهر و شرق شهر
جای داده شدند .
براساس آمار و اارقامی که
صحت آنها تأئید نشده است ، از سال 2003 بدینطرف قریب سیصدهزار
نفر از مهاجران کرد وارد کرکوک شده اند . مقامات کرد نیز بر
این ادعا هستند که در زمان صدام حسین بالغ بر دویست هزار
خانواده کرد از این منطقه کوچانده شده و هنوز منتظر بازگشت
هشتاد هزار خانواده کرد به کرکوک میباشند . در حالیکه ترکمنان
و اعراب بر این باورند که شمار خانواده های کوچیده از کرکوک از
مرز ده هزار نمیگذرد . آنها اکراد را متهم مینمایند که با به
چنگ آوردن پست های کلیدی و مهم در این منطقه مهاجرت خانواده
های کرد به این منطقه را تسهیل میبخشند . بعضی از مقامات عرب
نیز مدعی هستند که اکراد برای تغییر نتایج رفراندوم در کرکوک
طرفداران و هواداران خود را به این منطقه گسیل داشته اند .
پایان یافتن این رفراندوم به نفع کردها به معنای پیروزی و
برتری اقتصادی ، سیاسی و جغرافیائی آنها بر دیگر اقوام ساکن
منطقه میباشد . آنها برای نیل به این هدف بزرگ خود در تلاشند
تا خانواده های بیشتری را برای سکونت در کرکوک ترغیب نمایند .
--- موقعیت استراتژیک
---
کرکوک دارای موقعیت
استراتژیک مهمی است . کرکوک شهری است که سلیمانیه ، اربیل و
بغداد را بیکدیگر متصل میسازد . راههائی که شهرهای مختلف منطقه
کردستان شمال عراق را بیکدیگر متصل مینماید در کرکوک منتهی
میشود . حکومت منطقه شمال عراق با تحت حاکمیت قرار دادن کرکوک
موفق خواهد شد تا سه نقطه تماس مهم با بغداد ، ایران و سوریه
را تحت کنترل خود قرار دهد .
--- ایران کوچک ---
جمعیت کرکوک رقمی معادل یک
و نیم میلیون نفر تخمین زده میشود . تنها در مرکز کرکوک بالغ
بر هشتصد هزار نفر زندگی مینمایند . ترکمنان با کشف نفت در
سالهای 1920 کم کم به این شهر کوچ نمودند. در مجاورت مرزی که
منطقه کردستان را از دیگر شهرهای عراق جدا میسازد ،اعراب ،
ترکمنان ، اکراد ، کلدانیها ، یزیدیان و آشوریان زندگی میکنند
. این منطقه با جوامع کوچک عرب ، سنی ، شیعه ، یزیدی و مسیحیان
درواقع موزائیک کوچکی از ایران را شکل میدهد .
--- رمز ... نفت ---
در کرکوک حداقل شش رگه نفتی
مجزا وجود دارد که بزرگترین ذخیره نفتی عراق نیز بین آنها قرار
دارد . در این ذخایر نفتی بزرگ حداقل دوازده درصد از کل منابع
نفتی عراق و بعبارتی روشن تر بالغ بر دوازده و نیم میلیارد
بشکه نفت خام وجود دارد . ذخایر نفتی موجود در منطقه کردستان
تنها سه درصد از ذخایر نفتی عراق را تشکیل میدهند .
