تاریخ آذربایجان 5
دوران خوانین در
آذربایجان
(1747-1844)
بعد از کشته شدن نادر شاه
افشار آذربایجان شاهد شکل گیری خان نشینیهای مستقل و یا نیمه
مستقل متعددی گردید .این خان نشینیها که از نیمه دوم قرن هجدهم
به بعد در صفحات تاریخمان بیشتر خودنمائی مینماید،در آغاز بر
اساس اصول مالکیت شکل گرفته بودند. خوانین آذربایجان در وارد و
موضوعات مهمی همانند جنگ و یا صلح بغیر از مسئله فرماندهی به
رأی مردم مراجعه کرده و به آن احترام میگذاشتند ولی دیری نپائید
که آنها بشکلی مستقل از خلق تصمیم گرفته و حیطه صلاحیتها و
حقوق خود را توسعه بخشیدند . خوانین حاکیت و تسلط خود بر خلق
را به تمامی معنا اعمال مینمودند .
در سالهای نخست خوانین منبع
درآمد مشخصی نداشته و بر اموال منقول و غیرمنقول تصرف لازمه را
اعمال نمینمودند .آنها هزینه های نظام فئودالی کوچک خود را
بیشتر از خاکهای محدودی که در اختیار داشتند تامین میکردند .
خوانین امنیت شهرها را توسط دستیارانشان که نایب خوانده میشدند
و امنیت در روستاها را نیز با گروههای مسلح تامین میکردند .
این گروههای مسلح که چاپار نامیده یشدند در عین حال نیز وظیفه
پست امروز را بر عهده داشتند . نایب ها و چاپارها از طرف
خوانین تعیین میگشتند .
نظام اجتماعی آذربایجان
آندوران نیز بر اساس شریعت دین مبین اسلام و آداب و رسوم کهن
آذربایجان شکل گرفته بود . قاضیان شرع نیز از طرف خان منصوب گشته
و احکام صادره باز توسط خوانین بمورد اجرا گذاشته میشد .اجرای
احکامی همانند اعدام و عفو نیز در میان صلاحیتهای بخصوص خوانین
بودند . به مکانی که خوانین امر حکومتی خود را اداره و پیش
میبردند "دیوانخانه" میگفتند .
عناوین
خان نشینی هائی که تا سال 1844 میلادی یعنی تا اشغال حکمرانی
ایلی سو در آذربایجان کمرانی نمودند بقرار زیر است :
خان نشینی قره باغ :
این خان نشینی توسط پناه علیخان یکی از منسوبین خاندان جوانشیر
تاسیس یافت . پناه علیخان برای تحقق اتحاد سیاسی در آذربایجان
تلاش فراوانی بخرج داده و در اینراه با خان گنجه مبارزات
بسیاری نموده بود . این خان نشینش که بسال 1749 شکل گرفته بود
در سال 1822 توسط روسها بتصرف در آمد .
خان
نشینی گنجه: این خان نشینی بوسیله یکی از منسوبین خاندان
ضیاداوغلو بنام شاهوردی خان پایه گذاری گردید . خان نشینی گنجه
که بسال 1741 استقلال خود را بدست آورده بود باز توسط روسها در
سال 1804 تصرف گردید .
خان نشینی شکی : این
خان نشینی توسط حاجی چلبی خان پایه گذاری گردیده و بعد از
استقلال بسال 1747 در سال 1806 به استیلای روسها درآمد .
خان
نشینی شیروان : این خان نشینی که از سالهای 1720 به بعد در
مناطق شماخی ، گؤکچو و حوالی آن توسط خاندانهی مختلفی اداره
میگشت در سال 1820 تحت سلطه روسها قرار گرفت .
خان نشینی کوبا :
این خان نشینی بسال 1726 توسط حسین علیخان پایه گذاری شد. پسر
او بنام فتحعلی خان
(1758-1789)
آرزو و آمالی همانند اتحاد و یکپارچگی آذربایجان وتشکیل دولتی
بزرگ را در سر میپرورانید . افسوس که بعد از اشغال قفقاز توسط
روسها این خان نشینی نیز در سال 1806 استقلال خود را از دست
داد .
خان نشینی باکو :
این خان نشینی توسط میرزا محمد خان بسال 1747 میلادی پایه گذاری
گردید . میرزا محمد خان میخواست تا بوسیله اتحاد با خوانین شکی
و شیروان دولتی مستقل تشکیل بدهد ولی در اینراه نتوانست
موفقیتی کسب کند . گرچه نیروهای روسی در سال 1806 باکو را به
اشغال خود در آورده ولی حسینقلی خان حکمران باکو مبارزه خود با
روسها را ادامه داد. این مبارزه مقاومت چندانی نداشته و خان
نشینی باکو نیز با امضای قرارداد ترکمنچای بسال 1828 میلادی
بتصرف روسها درآمد .
خان نشینی طالش :
این خان نشینی که در اوایل قرن هجدهم میلادی تاسیس شده بود ،موجودیت
خود را تا سال 1813 ادامه داده ولی با توسعه طلبی روسیه و
امضای قرارداد گلستان مابین سلسله قاجار و روسیه ، به تصرف
روسها در آمد .
خان نشینی دربند :
بعد از مرگ نادرشاه افشار بسال 1747 دربند بشکلی مستقل درآمده
و در سال 1756 توسط خان باکو یعنی فتحعلی خان تسخیر گشت .گرچه
روسها برای اولین بار بسال 1769 با اعزام واحدی نظامی به منطقه
بفرماندهی زوبوف دربند را اشغال نمودند ولی این اشغال مدتی
طولانی ادامه نیافت . روسها از این هدف صرفنظر ننموده و در سال
1806 نیروهای نظامی روسیه بفرماندهی ژنرال گلاسناپ خان نشینی
را بتصرف خود در آوردند .
خان نشینی نخجوان :
این خان نشینی که از اواسط قرن هجهم به بعد موجودیت نشان میداد
با امضای قرارداد ترکمنچای بسال 1828 از طرف ایران برای روسها
رها شد.
خان
نشینی ایروان : خان نشینی ایروان که در سال 1747 استقلال
خود را بدست آورده بود بسال 1779 مجبور گشت تا حاکمیت سلسله
قاجار را برسمیت بشناسد .با این وجود اقدام به استیلای تمامی
منطقه توسط روسها از دهه 1800 آغاز شده سزانجام بسال 1827
ایروان نیز بتصرف روسها در آمد .
در
آذربایجان جنوبی نیز در شهرهای تبریز،ارومیه،اردبیل ،خوی،ماکو،مراغه
و منطقه قره داغ خان نشینی های قدرتمند و وسیعی وجو داشتند که
در بحثی دیگر به بررسی آنها خواهیم پرداخت .
